To Moναστηράκι...της Παντάνασσας

Στάση «Μοναστηράκι» ή κατά την αρχαιοπρεπή πινακίδα του ΗΣΑΠ «Μοναστήριον». Είναι ίσως λίγο περίεργο για τον σημερινό πολύβουο σταθμό τούτο το όνομα. Γιατί επικράτησε όμως και κυρίως είναι το μοναστήρι στην περιοχή;.

Την ιστορική συνέχεια δένει η εκκλησία της Παντάνασσας στη μέση της σημερινής Πλατείας Μοναστηρακίου. Πιστεύεται ότι κτίστηκε τον 10^ο η 12^ο αιώνα. Πατριαρχικό σιγίλιο του 1678 αναφέρει τον ναό ως Μεγάλο Μοναστήρι της Παναγίας Παντανάσσης και ότι το κτήμα της άνηκε σε κάποιον αθηναίο με το όνομα Ν. Μπουνεφατζής. Κατά την φραγκοκρατία αποτέλεσε Μετόχι της Μονής Καισαριανής. Το 1690 μετατρέπεται σε ενοριακή μονή. Ωστόσο μετά την επανάσταση του 1821 το Μεγάλο Μοναστήρι της Παντανάσσης εξέπεσε από ενορία σε «μικρομονάστηρο» και έτσι επικράτησε να λέγεται από πολλούς «Μοναστηράκι»
Η μονή της Παντανάσσης βρίσκονταν μέχρι το 1778 έξω από τα τείχη της πόλης. Σε αυτή άνηκε τότε και η γύρω περιοχή που άρχισε να διαμορφώνεται με σοκάκια μετά την ανακήρυξη της Αθήνας σε πρωτεύουσα του νεοελληνικού κράτους. Ο χώρος της Παντάνασσης ήταν ακόμα περιφραγμένους και γύρω του πέραν της μεγάλης αυλής και υπήρχαν κελιά για τις μοναχές που ζούσαν εκεί. Εκείνη την εποχή πολλές άπορες και ορφανές από την επαρχία κατέρχονταν στην Αθήνα και γίνονταν καλόγριες προκειμένου να επιβιώσουν. Η κύρια ασχολία τους ήταν να ασχολούνται με καλλιέργειες και τα εργόχειρα. Μια από αυτές ήταν και η Αγία Φιλοθέη που ζούσε στο Μοναστήρι της Παντάνασσης. Οι καλόγριες έπλεκαν διάφορα χοντρά μάλλινα και σταδιακά αναπτύχθηκαν έτσι μικρά καταστήματα δίπλα στο τοίχο της εκκλησίας. Στην αρχή εκεί πωλούνταν κάποια είδη που κατασκεύαζαν οι μοναχές στην συνέχεια όμως τα μικρά αυτά καταστήματα δόθηκαν σε ιδιώτες και έτσι δημιουργήθηκε η αγορά των οδών Πανδρόσου και των γύρω δρόμων.

Το 1895 πραγματοποιείται μια πρώτη διαμόρφωση της περιοχής λόγω της κατασκευής του ηλεκτρικού σταθμού. Τα μαγαζιά που υπήρχαν τριγύρω απέδιδαν σημαντικά έσοδα  για την Παντάνασσα (αφού άνηκαν στην Μονή). Ενδεικτικά αναφέρεται ότι το 1898 υπήρχε αποθεματικό 78.000 χρυσών δραχμών. Οι εισπράξεις των ναών υπάγονταν τότε στα δημοτικά ταμεία (μαζί με εκείνες των κοιμητηρίων). Έτσι από τα χρήματα αυτά και με κοινή απόφαση του δημοτικού και εκκλησιαστικού συμβουλίου πραγματοποιείται το 1910 ανακαίνιση του ναού με αναμόρφωση των χώρων του (νέο καμπαναριό, γυναικωνίτης). Παράλληλα κατεδαφίζεται ο μαντρότοιχος και τα μικρομάγαζα τριγύρω για να αναμορφωθεί η περιοχή και να ασφαλτοστρωθεί.
Τότε δημιουργείται και η πρώτη μικρή Πλατεία γύρω από την Παντάνασσα που αποτέλεσε τόπο συνάντησης όσων επαρχιωτών κατέβαιναν στην Αθήνα και σταδιακά χώρος παζαριού (λέγονταν και «Κάτω Παζάρι»). Εκεί βρίσκονταν οι άμαξες των μεταφορέων της εποχής και έτσι για μια εποχή λέγονταν και «στις καρότσες». Η πλατεία στο Μοναστηράκι μαζί με του Ψυρρή συγκέντρωνε πολλούς από τους «γραφικούς» τύπους της παλαιάς Αθήνας. Ένας από αυτούς ο ευθυμογράφος Παναγής Θεοδοσίου  που για 20 χρόνια έντεινε καρνάβαλο και τον περιέφερε στο κέντρο της πόλης αποτελώντας ένα κινούμενο θέατρο για την εποχή.
Στην πάνω πλευρά της πλατείας (προς την Αγορά) βρίσκονταν κατά την οθωνική περίοδο στρατώνες πυροβολικού. Το 1760 σχεδόν δίπλα στη Παντάνασσα κτίστηκε το «Τζαμί του Τζισταράκη» (ήταν ο βοεβόδας της εποχής) που σήμερα έχει μετατραπεί σε Μουσείο.
Ο ναός της Κοίμησης Θεοτόκου – Παντάνασσας Μοναστηρακίου είναι καμαροσκέπαστη τρίκλιτη βασιλική. Η τίμηση της Παναγίας από τη συγκεκριμένη εκκλησία δικαιολογείται από πολλούς ως «αντικατάσταση» της ειδωλολατρικής θεάς Αθηνάς της αρχαίας Ελλάδας με τα νέα χριστιανικά ήθη. Ο ναός έχει κτιστεί με ακανόνιστούς λίθους ενώ στις τέσσερις γωνίες του οικοδομήματος έχουν εντοιχιστεί από ένα αρχαιοελληνικό κιονόκρανο. Τα σοβαρά προβλήματα που είχε υποστεί η εκκλησία μετά το σεισμό του 1999 έκαναν το Υπουργείο Πολιτισμού και την Ενοποίηση Αρχαιολογικών Χώρων Αθήνας να προβούν σε μελέτη στερέωσης, συντήρησης και αποκατάστασης των φθορών. Με παράλληλες τις εργασίες για αναδιαμόρφωση της πλατείας Μοναστηρακίου (πλακοστρώσεις, επίπεδα, φυτεύσεις) και των γύρω δρόμων της.