Σπάτα: Από τα αμπέλια στο Αεροδρόμιο

Γύρω στα 3000πΧ, στο τέλος της νεολιθικής εποχής, μια γαλήνια αγροτική γωνία εκτείνονταν στη περιοχή του Αεροδρομίου των Σπάτων. Στα βόρεια, στις ανασκαφές που έγιναν στο λόφο Ζαράνι ο μικρός οικισμός με πέτρινα εργαλεία φανερώνει ότι η περιοχή κατοικούνταν από την εποχή του χαλκού. Αγγεία με μια αυστηρή ομορφιά και ένα ώριμο γεωμετρικό ρυθμό (ου σήμερα εκθέτονται στο μικρό Μουσείου του Αερολιμένα) προέρχονται από νεκροταφείο που διατηρούνταν πλησίον του οικισμού.

Το τοπίο ακολούθησε τις κοσμοϊστορικές αλλαγές του τέλους του 6^ου αιώνα. Το πυκνό πλέγμα των αττικών δρόμων του 5^ου αιώνα πΧ, που τμήμα του καλύπτει το χώρο του Αεροδρομίου, αποτέλεσε ουσιαστική προϋπόθεση για τη λειτουργία της αθηναϊκής δημοκρατίας. Το σημαντικό είναι ότι μερικές από τις κυριότερες λεωφόρους του σήμερα ακολουθούν την αρχαία χάραξη εκείνων των χρόνων.

Ο κάθε οικισμός εκείνων των χρόνων αποτελούνταν στην περιοχή από εννέα το πολύ αγροικίες σε απόσταση 100μέτρων μεταξύ τους. Τα σπίτια ήταν κτισμένα δίπλα στο δρόμο ή στην άκρη του χωραφιού. Στο κέντρο του οικισμού βρίσκονταν έναν σταυροδρόμι όπου οδηγούσε στο κοινό πηγάδι ή σε κάποιο μικρό ιερό. Κατά μήκος του δρόμου υπήρχαν κάποιοι οικογενειακοί ταφική περίβολοι, ενώ πιο πέρα το καμίνι από ένα εργοστάσιο κεραμικής.

Η μακρά περίοδο ειρήνης που θα φέρει η ρωμαϊκή κυριαρχία θα ενισχύσει τις τάσεις συγκέντρωσης της γαιοκτησίας με την ύπαρξη δυο μεγάλων αγροικιών. Με έδρα δυο κτίσματα βόρεια και νότια του Αεροδρομίου εκμεταλλεύονταν τον 4^ο αιώνα μΧ τις γύρω εκτάσεις. Τότε εμφανίζονται και μικρά σπίτια δουλοπάροικων στριμωγμένα στην πλαγιά του λόφου Ζαράνι. Η νέα εποχή συνδέεται με τον αρχαίο Διόνυσο των Αττικών δήμων με ένα μεγάλο πατητήρι. Κάτι που αντανακλά και στην σημερινή παράδοση της περιοχής στην οινοποιϊα.

Σημείο αναφοράς για τον πληθυσμό αποτέλεσε η ίδρυση ναού τρίκλιτης βασιλικής κατά τον 5^ο μΧ αιώνα. Οι αγροτικές εγκαταστάσεις που λειτουργούσαν στην περιοχή είχαν δημιουργήσει μια μικρή κοινωνία που με την εδραίωση του χριστιανισμού βίωσε ραγδαίες αλλαγές στην καθημερινότητά της.

Η ανάκαμψη που βιώνει η Αττική την μεσοβυζαντινή περίοδο τεκμηριώνεται στην έκταση του Αεροδρομίου με την ύπαρξη περισσοτέρων κατοικιών. Στις ανασκαφές φάνηκε ότι έγινε επανεγκατάσταση σε υστερορωμαϊκές αγροικίες, αλλά και δημιουργία ενός μεγάλου αγροτικού συγκροτήματος στα δυτικά.

Το νέο συγκρότημα διέθετε επαρκή υποδομή για την εκτέλεση οικιακών εργασιών, και ευρύχωρες αποθήκες με μεγάλα πήλινα πιθάρια για φύλαξη προϊόντων. Η έκτασή του μαρτυρεί ότι η θέση του ήταν καθοριστική για τον έλεγχο της αγροτικής παραγωγής για αρκετά χρόνια.

Μετά την λατινοκρατία του 1204 το αγρόκτημα φαίνεται ότι περιήλθε στη κατοχή φράγκου γαιοκτήμονα. Τότε επισκευάστηκε και επεκτάθηκε με νέους χώρους αποθήκευσης, δημιουργώντας και πύργο για την αποφυγή ληστρικών επιδρομών. Οι εγκαταστάσεις ωστόσο καταστράφηκαν βίαια το 1311 μετά από επιδρομές καταλανών.

Για περίπου έναν αιώνα η περιοχή εμφανίζεται ακατοίκητη. Ωστόσο, η μεγάλη ανάκαμψη έρχεται μετά τον 14^ο αιώνα όταν ορθόδοξοι αρβανίτες φτάνουν στα Μεσόγεια για να κατοικήσουν μόνιμα.

Τότε ένα νέο σημείο αναφοράς για την ευρύτερη περιοχή των Σπάτων δημιουργείται με την ίδρυση ναού αφιερωμένου στους Απόστολους Πέτρο και Παύλο. Ο ναός αποτέλεσε στην συνέχεια τον πολιούχο των Σπάτων, και συνδέθηκε  με θαύματα και μια μεγάλη τοπική παράδοση. Κάθε καλοκαίρι οι κάτοικοι συνήθιζαν μέχρι και τα νεώτερα χρόνια λαϊκό πανηγύρι όπου διένεμαν στους πιστούς στιφάδο μαγειρεμένο από τους κατοίκους σε μεγάλα καζάνια.

Κατά την κατασκευή του Αεροδρομίου ο ναός μεταφέρθηκε πάνω σε ράγες δυτικότερα κατά 340 μέτρα, προκειμένου να κατασκευαστεί ο αεροδιάδρομος. Το μνημείο είναι δικιονιου σταυροειδούς τύπου εγγεγραμμένου με τρούλο. Στο εσωτερικό του διασώζεται μόνο μια ολόσωμη τοιχογραφία του Αγίου Χαραλάμπους. Ο εντοπισμός περιμετρικά του μεγάλου αριθμού τάφων μαρτυρεί τη λειτουργία οργανωμένου νεκροταφείου που διατηρήθηκε μέχρι τα μεταβυζαντινά χρόνια.

Εγκαταλειμμένες αγροτικές εγκαταστάσεις και υποστατικά μαρτυρούν την δραστηριοποίηση της περιοχής με την πρωτογενή παραγωγή μέχρι και τους νεώτερους χρόνους. Οι αρβανίτες  δίνουν το σημερινό όνομα στην περιοχή από τον πρώτο αρβανίτη  φύλαρχο της περιοχής τον Μπούα Σπάτα. Δημιουργώντας μετά την επανάσταση του `21 την πρώτη οργανωμένη κοινότητα στην περιοχή των Μεσογείων.

Το Αεροδρόμιο του Ελληνικού είχε αρχίσει να ασφυκτιά μετά την τουριστική αύξηση την δεκαετία του `60. Χρόνια αργότερα οι εφημερίδες έγραψαν ότι μελέτη του ΝΑΤΟ είχε πείσει την απριλιανή κυβέρνηση για δημιουργία νέου αεροδρομίου στα Σπάτα. Με χρήση του Ελληνικού μόνο για τις ανάγκες της αμερικανικής βάσης. Η δικτατορία δεσμεύει τότε 41000 στρέμματα με αμπέλια και ελαιόδεντρα για την κατασκευή. Στην περιοχή αναλαμβάνει μικρές χωματουργικές εργασίες η Μεικτή Ομάδα Μηχανικής Ανασυγκρότησης του Στρατού. Ωστόσο η δημιουργία του κάπου διαρκώς σκαλώνει.

Το θέμα υποκινεί το 1975 ο Κωνσταντίνος Καραμανλής. Σχέδια της τότε κυβέρνησης παρουσίαζαν κατάλληλους χώρους για νέο αεροδρόμιο στην Πάχη Μεγάρων, στην Βάρη και στα Σπάτα. Μετά από πολλές τοπικές αντιδράσεις και σχετικές μελέτες που υποβάλλονται στην κυβέρνηση προκρίνεται ξανά ο χώρος των Σπάτων. Οι αντιδράσεις των σπαταναίων φέρνουν το ένα δικαστήριο μετά το άλλο. Τελικά το εφετείο κρίνει δεκτή την μερική αποζημίωση για την απαλλοτρίωση της έκταση με ανώτερο ποσό τις 500.000 δραχμές το στρέμμα.

Η πολιτική αλλαγή το 1981 κάνει την κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ να βλέπει διστακτικά την δημιουργία του νέου αεροδρομίου. Όταν ο αρχικός προϋπολογισμός στην μελέτη του 1977 άγγιζε τα 70δις δραχμές. Μετά από πολιτικές παλινωδίες τον Ιανουάριο του 1983 ο υπουργός Δημοσίων Έργων Α. Τσοχατζόπουλος, ανακοινώνει ότι σταματούν οι εργασίες δημιουργίας νέου αερολιμένα στα Σπάτα. Όπως τόνιζε τότε το Ελληνικό «αντέχει» για μια ακόμα πενταετία.

Η ιστορία έδειξε πως όντως άντεξε. Στις αρχές του `90 όμως το αεροδρόμιο του Ελληνικού άρχισε να ασφυκτιά συγκοινωνιακά. Με αυτό το σκεπτικό η κυβέρνηση Μητσοτάκη δρομολογεί άμεσα το 1993 τη δημιουργία νέου σύγχρονου αεροδρομίου στην περιοχή των Σπάτων. Το ιδιαίτερα υψηλό κόστος κατασκευής υποχρεώνει το Δημόσιο στην υποβολή ειδικού τέλους (το αποκαλούμενο «Σπατόσημο») σε όλους τους επιβάτες που χρησιμοποιούν το Ελληνικό με σκοπό τη συγκέντρωση πόρων για την ολοκλήρωση των εργασιών στα Σπάτα.

Στο διεθνή διαγωνισμό που διεξάγεται την κοινοπραξία κατασκευής αναλαμβάνει η γερμανική Hochtief Aktiengesellschaft.. Τελικά στις 5 Σεπτεμβρίου 1996 ο πρωθυπουργός Κ. Σημίτης θέτει τα θεμέλια για την δημιουργία του Διεθνούς Αερολιμένα Αθηνών «Ελ. Βενιζέλος» που εγκαινιάζει ο ίδιος  τον Μάρτιο του 2001.