Η Βιβλιοθήκη του... Κακουργιοδικείου

Η οικογένεια της Τερέζα Μακρή (η αποκαλούμενη «Κόρη των Αθηνών») κατείχε τον ενοριακό ναό της Αγίας Ελεούσης στου Ψυρρή. Εκεί είχε γράψει ότι βαφτίστηκε. Δίπλα στην εκκλησία βρίσκονταν το σπίτι της οικογένειας Μακρή. Ο Προκόπης Μακρής ήταν τότε πρόξενος της Αγγλίας στην Αθήνα. Στο σπίτι του λέγεται ότι έμεινε για ένα διάστημα ο Λόρδος Βύρωνας. Εκεί γνώρισε και την Τερέζα Μακρή όπου την υμνεί σε ποιήματά του στην συνέχεια.

Στην Αγία Ελεούσα είχε ταφεί πριν την Επανάσταση και ο αθηναίος Πατριάρχης Ιεροσολύμων Παρθένιος ο Γερένης. Λέγεται ότι τότε είχε πέσει θύμα αντιζηλίας των αθηναίων κληρικών και ιδίως του τότε μητροπολίτη Αθηνών.

Ο ορισμός της Αθήνας ως πρωτεύουσας το 1834 έκανε την τότε Διοίκηση να αναζητήσει κτίρια για να στεγαστούν οι διάφορες υπηρεσίες. Τα περισσότερα βέβαια ήταν ερειπωμένα ή σε άθλια κατάσταση. Ο τότε υπουργός Δικαιοσύνης Γ. Πραϊδης, μην έχοντας άλλη επιλογή, στράφηκε στη λύση της χρησιμοποίησης των ερειπωμένων εκκλησιών. Από τις πρώτες που επιλέχτηκαν ήταν και αυτή της Αγίας Ελεούσας. Στο γράμμα του προς τον Όθωνα αναφέρει ότι: «είναι ευρύχωρη και καλοκτισμένη και δεν έχει στέγη». Έτσι το 1835 αποφασίστηκε να χρησιμοποιηθεί ως έδρα του Κακουργιοδικείου Αθηνών. Παράλληλα ο γειτονικό Ναός της Γεννήσεως του Χριστούς («Χριστού του Κοπίδη») στέγασε τον Άρειο Πάγο. Τις μετατροπές αυτές είχε αναλάβει ο περίφημος δανός αρχιτέκτονας Χριστιανός Χάνσεν.

Η θετική εικόνα που είχε ο Χανσέν για την αρχαιοελληνική τέχνη τον επηρέασε καθοριστικά. Έτσι ώστε τα κτίρια που δημιούργησε να είναι τα πρώιμα του νεοκλασικού ρυθμού της Αθήνας. Για το Κακουργιοδικείο τότε κατασκευάστηκε ένα διώροφο κτίριο που στο βόρειο μέρος του εδράστηκε στα θεμέλιο του ναού της Αγίας Ελεούσης. Το μπροστινό μέρος της εκκλησίας κατεδαφίστηκε προκειμένου να υψωθεί η αίθουσα του δικαστηρίου και να κατασκευαστεί εξώστης για το ακροατήριο. Η έδρα του δικαστηρίου τοποθετήθηκε στον χώρο του Ιερού Βήματος του ναού το οποίο δεν υπέστη μεγάλες αλλοίωσεις. Το κτίριο ήταν λιτό στην όψη του και χωρίς ιδιαίτερα μορφολογικά στοιχεία στο εσωτερικό του. Οι χρωματισμοί του, που διατηρήθηκαν σε κάποια σημεία, εντοπίστηκε ότι ήταν στις αποχρώσεις της ώχρας. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει βέβαια ο τρόπος που ο Χάνσεν έδεσε στατικά τα δυο κτίρια.

Στις αρχές του περασμένου αιώνα το Κακουργιοδικείο μεταφέρθηκε από το κτίριο στου Ψυρρή στην οδό Σανταρόζα στο κέντρο της Αθήνας. Μαρτυρίες αναφέρουν ότι το κτίριο το 1902 άρχισε να στεγάζει εκεί Αστυνομικό Σταθμό. Αργότερα εγκαταστάθηκαν υπηρεσίες του Ληξιαρχείου Αθηνών. Το 1936, περιήλθε στην Εφορία Δημοσίων Κτημάτων, η οποία το ενοικίαζε σε διάφορες υπηρεσίες είτε ως γραφεία είτε ως αποθήκες.

Το 1955 το κτίριο περιήλθε στον ΟΔΕΠ (στην Εκκλησία της Ελλάδος) όπου ανήκει μέχρι σήμερα. Για μεγάλο διάστημα στέγασε εκεί τα Γραφεία Της Χριστιανικής Ένωσεως Εργαζομένης Νεολαίας, του Συλλόγου «Μέγας Βασίλειος» καθώς και το εντευκτήριο των Φίλων Κωφαλάλων. Όπως έχει καταγραφεί για το διάστημα αυτό η εκκλησία της Αγίας Ελεούσας είχε αρχίσει να λειτουργεί ως παρεκκλήσιο στο ισόγειο του κτιρίου. Από το 1972 οι σύλλογοι άρχισαν να μεταστεγάζονται σε ιδιόκτητα ακίνητα στην περιοχή του κέντρου.  Μια πρώτη απόφαση το 1974 χαρακτηρίζει το κτίριο του παλαιού Κακουργιοδικείου ως ιστορικό κτίσμα. Το γεγονός  αυτό όμως δεν εμπόδισε την εγκατάλειψη του. Που το οδήγησε σε σημαντικές καταστροφές και ιδιαίτερα μετά από πυρκαγιά που προκλήθηκε. 

Το 1993 με τις γενικότερες ρυθμίσεις του ΥΠΕΧΩΔΕ για την περιοχή του Ψυρρή χαρακτηρίζεται ως διατηρητέο το κτίριο του παλαιού Κακουργιοδικείου. Για πρώτη φορά τίθενται τότε περιορισμοί στην χρήση, στην λειτουργία και στις παρεμβάσεις σε αυτό.  Δέκα χρόνια αργότερα το Υπουργείο Πολιτισμού εγκρίνει την πλήρη μελέτη αποκατάστασης του μνημείου με στόχο να αναδειχθούν αρμονικά και οι δυο φάσεις του οικοδομήματος.

Οι πρώτες εργασίες ξεκινούν το 2002 και περιελάμβαναν καθαίρεση των μεταγενέστερων προσθηκών, στερέωση και ενίσχυση της τοιχοποιίας. Η εγκατάλειψη όμως του κτιρίου είχε δημιουργήσει σημαντικές φθορές λόγω μη συντήρησης, αλλά και καταστροφών από σεισμούς που έκανε ιδιαίτερα δύσκολη την αποκατάσταση της οικοδομής.

Το σημαντικό έργο της συντήρησης και επαναλειτουργίας του κτιρίου εντάχθηκε στο Γ` Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης με μέρος της δαπάνης να καλύπτεται από δωρεά του ιδρύματος «Σταύρος Σ. Νιάρχος». Πριν λίγες εβδομάδες το κτίριο στην γωνία των οδών Κακουργοδικείου και Αγίας Ελεούσης άνοιξε μετά από πολλά χρόνια τις πόρτες του.

Το ισόγειο μετατράπηκε σε Βιβλιοθήκη 514τ.μ.  όπου στεγάζει το αρχείο της Αρχιεπισκοπής Αθηνών με 18.500 τίτλους βιβλίων που αφορούν τη θεολογία, το βυζάντιο, την αρχαιολογία τις τέχνης και το δίκαιο. Το κτίριο φιλοδοξεί να γίνει μια πολυδύναμη Βιβλιοθήκη για την Αρχιεπισκοπή που σύντομα θα διαθέτει και ηλεκτρονικούς τίτλους. Ο ναός της Αγίας Ελεούσης  σώζεται ακόμα στα εσωτερικά του κτιρίου μετά από μια προσπάθεια που έγινε να εμφανιστούν όσο καθαρότερα μπορούν οι τοιχογραφίες και η αρχική της μορφή.

Σε ένα πολύβουο και επιβαρυμένο περιβάλλον στη συνοικία του Ψυρρή.  Η συγκεκριμένη παρέμβαση φανέρωσε πόσο μπορεί να αλλάξει η εικόνα της πόλης αν συνεργαστούν δημόσιοι φορείς και ιδιώτες.

Έτσι το μόνο που έμεινε σήμερα για να μαρτυρεί την ιστορία του κτιρίου είναι τα ονόματα των δυο δρόμων που το περιβάλλουν: Κακουργοδικείου και Αγίας Ελεούσης.