Η Ελλάς τον Βύρωνα

Το 1888 προκηρύχθηκε διαγωνισμός για την φιλοτέχνηση Ανδριάντα του Λόρδου Βύρωνα. Στους όρους αναφέρονταν ότι η σύνθεση θα πρέπει να είχε ύψος μεγαλύτερη από το φυσικό μέγεθος του ποιητή ο οποίος θα τοποθετούνταν πάνω σε βάθρο με αλληγορικές παραστάσεις. Την δαπάνη είχε αναλάβει ο Δημήτριος Στεφανόβικ Σκυλίτσης όπου ήταν και πρόεδρος του Συλλόγου Βύρων. Στο διαγωνισμό συμμετείχαν ο Λ. Σώχος, Ι. Βιτσάρης ο Μπονάνος και οι αδελφοί Βιτάλη. Στο πλαίσια της έκθεσης του Δ` Ολυμπίων του Ζαππείου παρουσιάστηκε το πρόπλασμα του Σώχου που είχε προκριθεί.

Σύμφωνα με τους όρους του διαγωνισμού ο χορηγός δεν δεσμεύονταν να κατοχυρώσει την κατασκευή στον καλλιτέχνη που θα προκρίνονταν η σύνθεσή του. Έτσι η ανάθεση έγινε στο γάλλο γλύπτη Henri Michel Antoine Chapu. Όπως ήταν φυσικό η ενέργεια αυτή δημιούργησε θύελλα αντιδράσεων από τους έλληνες καλλιτέχνες. Ο ξακουστός γλύπτης Φιλιππότης με δηλώσεις του στις εφημερίδες τόνιζε χαρακτηριστικά: «ντρέπομαι που είμαι έλληνας, γιατί το έργο δεν έχει ούτε σύμβολον, ούτε εθνικότητα. Την δε Ελλάδα, παρέστησεν ο ξένος γλύπτης ως κοινήν γυναίκα με κρεμασμένους τους μαστούς». Παρά τα σχολιανά και τις κριτικές που δέχτηκε ο γάλλος καλλιτέχνης δεν κατάφερε τελικά να ολοκληρώσει τίποτα παραπάνω από το πρόπλασμα του Αγάλματος. Μετά το θάνατό του την εκτέλεση σε μάρμαρο έκανε ο κλασικός γλύπτης Jean Alexandre Joseph Falquiere.

Η επιλογή της θέση για την τοποθέτηση του Ανδριάντα είχε εξ αρχής καθοριστεί. Στην γωνία της Λεωφόρου Αμαλίας με την Βασιλίσσης Όλγας στους κήπους του Ζαππείου. Τα επίσημα εγκαίνια έγιναν τον Ιούλιο του 1895. Όπως ήταν φυσικό η γλυπτική σύνθεση βρέθηκε στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος τις παραμονές των Ολυμπιακών Αγώνων του 1896. Αφού εντυπωσίαζε επισκέπτες και αθλητές που κατηφόριζαν για το Παναθηναϊκό Στάδιο.

Στο μνημείο απεικονίζεται η Ελλάδα να στεφανώνει τον Λόρδο Βύρωνα. Την συμβολίζει μια καθιστή ημίγυμνη γυναίκα σε μέγεθος μεγαλύτερος του Βύρωνα. Δείχνει την ευγνωμοσύνη της στον άνδρα τείνοντας πάνω από το κεφάλι του κλαδί φοίνικα, ως σύμβολο αθανασίας. Αν και ατυχείς στον προσανατολισμό η στάση του Βύρωνα αποδίδεται με μια ρομαντική διάθεση. Ο Βύρων με τη σειρά του, εμφανίζεται ως αγένειος νεαρός, με στρογγυλό πρόσωπο και περιποιημένη κόμμωση. Φορά κομψά ευρωπαϊκά ενδύματα και μπότες. Η μισοξαπλωμένη ανδρική μορφή στην πίσω πλευρά συμβολίζει τον υπόδουλο ελληνισμό.

Το σύμπλεγμα βρίσκεται πάνω σε μνημειακών διαστάσεων κυκλικό βαθμιδωτό βάθρο με ανάγλυφες διακοσμήσεις στο ανώτερό τμήμα του ύψους 3 μέτρων.

Η σύνθεση έχει γίνει γνωστή ως Άγαλμα του Βύρωνα. Αλλά ο επίσημος τίτλος είναι «Η Ελλάς (ευγνωμονούσα) τον Βύρωνα». Έγινε ένα ισχυρό τοπόσημο για την περιοχή που εντυπωσίαζε τους περαστικούς. Η παλαιά στάση του τροχιοδρόμου «Άγαλμα Βύρωνος» έχει διατηρηθεί μέχρι και σήμερα.

Η κομβική θέση της σύνθεσης είχε και ένα άλλο συμβολισμό. Η διπλανή του κεντρική οδός Όλγας οδηγούσε στον Προσφυγικό Οικισμού του Βύρωνα. Με τα λεωφορεία για την περιοχή του δήμου Βύρωνα να κάνουν αφετηρία μέχρι και πριν από λίγα χρόνια δίπλα στο συνώνυμο άγαλμα.